Universiteit Leiden Universiteit Leiden | Bij ons leer je de wereld kennen.

Europa

Onderzoek

Vanuit verschillende disciplines werken onderzoekers van de Universiteit Leiden samen aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen. U vindt hier een voorbeeld op het gebied van rechtsgeleerdheid.

Overzicht wetenschapsdossiers

Onderzoek

Crisis als status quo

De afgelopen tien jaar is ‘crisis’ de natuurlijke toestand van Europa geworden. De bankencrisis ging via de Eurocrisis naadloos over in de huidige vluchtelingencrisis. Waar men vroeger dacht dat Europese samenwerking automatisch steeds verder zou gaan (‘even closer union’), zetten mensen nu vaker vraagtekens bij de EU. De Britten kozen in een referendum voor het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Leidse Europa-onderzoekers gaan deze moeilijke onderwerpen niet uit de weg en dragen daarmee bij aan een inhoudelijk beter, realistischer debat over Europa, en de impact van de Unie op het leven van de burger.

<p>Hoe voorkom je een tweede Eurocrisis? De Griekse premier Tsipras en Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie.</p>

Hoe voorkom je een tweede Eurocrisis? De Griekse premier Tsipras en Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie.

’Europa’ is uiterst actueel. Leidse Europa-experts treden regelmatig op in de media om de ontwikkelingen te duiden, of het gaat over de mogelijkheid om Griekenland uit de Eurozone te sluiten, over het terugsturen van bootjes met vluchtelingen naar Turkije, over het door de Unie en de lidstaten afgesloten Associatieverdrag met Oekraïne of over de 'Brexit'.

De interne markt en de euro

Een van de belangrijkste doelstellingen van het hele integratieproject is de realisatie van de interne markt. Die wordt gekenmerkt door de afschaffing van de binnengrenzen en het vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitalen. Aan het Europa Instituut van de Universiteit Leiden wordt onderzocht welke grenzen gesteld worden aan de interne markt en hoe de werking van de interne markt kan worden geoptimaliseerd. Relevante onderwerpen die onderzocht worden betreffen bijvoorbeeld de regulering van coffeeshops of van online gokaanbiedingen. Daarnaast dient ook worden toegezien op het behoud van werkbare mededinging. In dat verband krijgt het onderzoek naar mogelijke ongeoorloofde staatsteun, of dat nu aan banken of aan betaald voetbal organisaties is, de nodige aandacht.
De gemeenschappelijke munt is wellicht het meest tastbare bewijs van de Europese samenwerking. Die euro is de laatste jaren het zorgenkindje van de Unie geweest. Het Europa Instituut heeft de hele  schuldencrisis vanaf het begin van dichtbij gevolgd. Er wordt onderzoek gedaan naar de maatregelen die genomen worden om het economisch bestuur binnen de eurozone en de Unie te versterken en een herhaling van het Griekse drama te voorkomen. Dit onderzoek vindt plaats binnen het kader van het European Research Centre for Economic and Financial Governance (EUROCEFG), een interdisciplinair onderzoekscentrum dat door Stefaan Van den Bogaert, hoogleraar Europees recht, is opgericht in samenwerking met collega’s van de universiteiten van Leiden, Delft en Rotterdam.

Mensenrechten

De wetenschappelijke kijk op Europa beperkt zich niet alleen tot de Europese Unie (28 leden). Ook de Raad van Europa (47 leden, waaronder ook Rusland) krijgt aan de Universiteit Leiden nadrukkelijke aandacht. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat bij de Raad van Europa hoort en rechtspreekt op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Burgers die stellen dat hun fundamentele rechten geschonden zijn, kunnen bij dit Hof een klacht indienen tegen een lidstaat. De rechtspraak van dit Hof is dus heel bepalend voor de bescherming van mensenrechten binnen Europa. Bovendien kent de Europese Unie sinds 2009 een eigen bindende grondrechtencatalogus. In dit EU Handvest van de Grondrechten zijn ook de sociale grondrechten van Europese burgers sterk verankerd. Mede daardoor is ook de EU inmiddels een prominente speler bij de bescherming van mensenrechten.
Onderzoek naar Europese mensenrechtenbescherming zorgt ervoor dat mensen zich sterker bewust worden van hun rechten. Welke bescherming moeten alle Europese landen bieden en in hoeverre is er ruimte voor het maken van eigen afwegingen op dit terrein? En hoe verhouden de EU en de Raad van Europa zich hierbij tot elkaar? Dergelijke vragen komen in het onderzoek aan de Universiteit Leiden aan bod.

Links:
Europa Instituut
Instituut voor Bestuurskunde
Jean Monnet Centre of Excellence

Uitvoering van Europees beleid

Leidse wetenschappers onderzoeken hoe Europees beleid wordt omgezet in nationale wetgeving. Dit biedt onder meer inspiratie aan beleidsmakers om, met inachtneming van Europese regels, hun doelstellingen te bereiken.


In Nederland hebben we, net als in andere lidstaten, te maken met de gevolgen van Europese regelgeving. De uitvoering is vaak aan de lidstaten opgedragen waarbij ook lagere overheden zoals gemeenten, waterschappen en provincies een aandeel hebben. De omzetting van Europese wetgeving in nationale wetgeving en de uitvoering ervan zijn belangrijke thema’s voor Leidse onderzoekers.

Kennis hierover geeft beleidsmakers inzicht in de aanpak die in verschillende landen bestaat. Dit levert inspiratie op voor alternatieve manieren om

Hoe nationale parlementen Europese regelgeving, bijvoorbeeld op gebied van voedselveiligheid, overnemen, heeft directe invloed op burgers.

Hoe nationale parlementen Europese regelgeving, bijvoorbeeld op gebied van voedselveiligheid, overnemen, heeft directe invloed op burgers.

dezelfde doelstellingen te realiseren, maar ook inzicht in de vraag of de Europese regels overal met dezelfde intensiteit worden toegepast. Dat is natuurlijk belangrijk voor burgers, bijvoorbeeld in het geval van voedselveiligheid of internetaankopen, maar ook Nederlandse bedrijven die op de Europese markt zaken doen.

In de praktijk leidt dit geregeld tot problemen. Als er al daadwerkelijk omzetting van regelgeving heeft plaatsgevonden, worden deze lang niet altijd op de juiste manier uitgevoerd of gehandhaafd. Leidse onderzoekers zoeken naar de achtergrond van de ‘non-compliance’, want alleen als je weet waarom omzetting en uitvoering problematisch zijn, kun je de juiste oplossingen vinden.


Politieke spelletjes en de media

Het Europese beleid wordt in Brussel gemaakt. Onderzoekers binnen het Instituut Bestuurskunde bestuderen hoe dat beslissingsproces verloopt en krijgen zo meer inzicht in het verloop en de uitkomst van politieke onderhandelingen. Bernard Steunenberg, hoogleraar bestuurskunde, geeft aan dat daarbij niet alleen aandacht is voor het politieke spel, maar ook de invloed van belangengroepen en de media. Dit soort onderzoek maakt de

Premier Mark Rutte en de Spaanse premier Rajoy staan de pers te woord na een ontmoeting

Premier Mark Rutte en de Spaanse premier Rajoy staan de pers te woord na een ontmoeting

ondoorzichtige Europese besluitvormingen begrijpelijker en kan nuttig zijn voor politieke onderhandelaars en het bredere publiek. Zo kan iedereen die te maken krijgt met Europees beleid begrijpen hoe dat wordt gemaakt en op welke wijze, via maatschappelijke organisaties of de ‘eigen’ overheid, daarop invloed kan worden uitgeoefend.

Nationale stoplichten?

Met de introductie van het Verdrag van Lissabon is meer aandacht gekomen voor de rol van nationale parlementen in de Unie. Nationale parlementen kunnen het de Commissie moeilijker maken een wetsvoorstel te lanceren door een ‘gele’ kaart op te steken. Verder houden nationale parlementen zich meer en meer bezig met Europese dossiers. Dat levert meer nationale discussie op. In onderzoek wordt nu verder uitgezocht hoe dat naar Europa uitwerkt. Draagt dit bij aan de versterking van legitimiteit? En levert dat een andere taakverdeling tussen Europa en nationale overheden op? Dit onderzoek draagt bij aan het versterken van de rol van de burger.

Onvrede over Europa

Leidse wetenschappers onderzoeken Europese regelgeving en op welke manieren die regels op meer steun kunnen rekenen van de burgers van lidstaten.


In hoeverre wordt het bestaan van een Europese bestuurslaag  gesteund door de meerderheid van de bevolking? Burgers roeren zich. Ondanks het feit dat Europese burgers eens in de vijf jaar hun eigen vertegenwoordigers kiezen in het Europees Parlement, bestaat het gevoel dat je als burger maar weinig invloed kunt uitoefenen op de koers van de Europese mammoettanker. Geconfronteerd met grote vraagstukken nemen de Europese regeringsleiders soms beslissingen die ‘thuis’ maar moeilijk te verkopen zijn.  Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht, onderzoekt hoe betere Europese regelgeving, en zorgvuldiger en democratischer besluitvorming, kunnen bijdragen aan grotere legitimiteit van ‘Brusselse beslissingen’. Als de burger weet waarvoor de Europese regels zijn bedoeld en wat ze opleveren (zoals regels omtrent voedselveiligheid), zal de discussie minder over het Europese project gaan en meer over de inhoud van de samenwerking.

Ook in Nederland neemt de euroscepsis toe.

Ook in Nederland neemt de euroscepsis toe.


Euroscepsis

Met het toegenomen belang van Europa, neemt ook de kritiek op die samenwerking toe.  Niet alleen zijn er nieuwe politieke partijen ontstaan die zich tegen de Unie keren, zoals de Nederlandse PVV, maar laten ook gevestigde partijen vaker een kritisch geluid horen. Europese samenwerking is geen wondermiddel meer voor nationale politieke problemen.

De politicoloog Hans Vollaard laat in zijn onderzoek zien dat die kritische houding niet nieuw is. De PvdA had in de jaren ’70 van de vorige eeuw ook maar weinig op met de Europese interne markt, waarbinnen goederen vrij verhandeld konden worden en werknemers gemakkelijk van het ene naar het andere land konden reizen. De links-socialistische PSP wilde in diezelfde tijd uit de EEG stappen. De euroscepsis, die je tegenwoordig vooral bij de SP en de PVV ziet, is dus helemaal niet zo uitzonderlijk. Meer kennis over Europa draagt bij aan een kritischer debat over een bestuursorgaan dat verstrekkende besluiten over Europese burgers kan nemen. Zo’n debat is van groot belang voor het draagvlak dat de EU onder burgers heeft.

Wat wil de Europese burger?

Een kritische houding betekent nog niet dat duidelijk is wat ‘de’ burger wil. Onderzoek binnen het Instituut Bestuurskunde laat zien dat burgers van Europa heel verschillende dingen willen. In Nederland, bijvoorbeeld, zijn er zeer verschillende ‘discoursen’ onder burgers over Europa. Terwijl sommigen voor meer Europa pleiten, zijn anderen daar fel op tegen. Een kritische discours wijst erop dat Europa democratischer moet worden; een andere geeft aan dat Europa vooral een kostenpost is geworden, waarbij het bovendien moeilijker is nog werk te vinden.
Opmerkelijk is dat burgers in beide discoursen verdere toenadering tot Turkije afwijzen. Dat plaatst het recente akkoord met Turkije over de opvang van vluchtelingen in een ander daglicht. Terwijl de Europese leiders afschaffing van de visumverplichting en heropening van de onderhandelingen over lidmaatschap hebben toegezegd, zijn groepen van burgers daar op tegen. Dat vraagt om verdere uitleg, ook van premier Rutte. Dat vergt ook verdere politieke discussie om de kloof tussen Europa en de burger, tussen politiek en maatschappij, niet verder te vergroten.

Het vluchtelingenprobleem

De vluchtelingenstroom in Europa vraagt om effectieve maatregelen. Leidse onderzoekers toetsen of deze maatregelen legaal zijn en houden beleidsmakers een spiegel voor.


Europa is momenteel in de ban van het vluchtelingenprobleem. Honderdduizenden vluchtelingen uit landen als Syrie, Irak of Afghanistan trekken naar Europa op zoek naar een beter bestaan.  Op geen enkel thema wordt het politieke debat zo scherp gevoerd als ‘migratie’.
Bij de Griekse schuldencrisis lukte het de Europese leiders om boven zichzelf uit te stijgen en een oplossing te forceren. In de vluchtelingencrisis wordt het een slag moeilijker om tot een bevredigende oplossing te komen.

Syrische in Irakese vluchtelingen komen aan in Griekenland (foto: Wikimedia Commons)

Syrische in Irakese vluchtelingen komen aan in Griekenland (foto: Wikimedia Commons)

Europese lidstaten mogen in Brussel dan wel een verdeelsleutel voor het herplaatsen van vluchtelingen afspreken, in de praktijk wordt deze afspraak slechts met mondjesmaat nageleefd. In Centraal-Europa worden zelfs hekken opgetrokken om de grote migratiestroom tegen te houden. Leidse onderzoekers houden beleidsmakers een spiegel voor: in het heetst van het debat is het soms makkelijk om de grondrechten, vooral die van migranten, uit het oog te verliezen. Jorrit Rijpma, universitair hoofddocent Europees recht, omschrijft de vluchtelingencrisis daarom ook wel als een crisis van het overheidsgezag. Regelmatig gebeuren er dingen die volgens Europeesrechtelijke kaders eigenlijk niet mogen, zoals het terugsturen van boten naar Libië of Turkije.

De Vietnamese les

De Leidse historicus Irial Glynn vergelijkt het beleid ten aanzien van bootvluchtelingen van Australië en Italië. Beide landen hebben te maken met vergelijkbare problemen, maar reageren daarop heel verschillend. Australië heeft overeenkomsten met kleine eilandstaatjes in de Stille Zuidzee: in ruil voor financiële steun wordt het Australische vluchtelingenprobleem aan deze eilanden uitbesteed en verkeren de bootvluchtelingen sindsdien in een juridische schemerzone. Italië heeft in de recente geschiedenis vergelijkbare overeenkomsten met Libië proberen te sluiten, maar werd teruggefloten door het Straatsburgse mensenrechtenhof.
Niet alleen kunnen we leren van deze vergelijking, ook teruggaan in de tijd levert inzichten op. Bootvluchtelingen zijn geenszins een nieuw verschijnsel: in de jaren zeventig van de twintigste eeuw vluchtten 2,5 miljoen mensen uit Vietnam. In 1979 slaagde een internationale conferentie er wél in om deze vluchtelingen over de wereld te ‘verdelen’. Zulke historische kennis kan uitstekend als toetssteen dienen in de huidige vluchtelingencrisis.

Europese veiligheidsstrategie

De vluchtelingenstroom heeft natuurlijk ook te maken met gewapende conflicten op verschillende plaatsen rondom Europa. Een belangrijk deel van de vluchtelingen komt uit Syrië en Irak, maar er is ook nog steeds sprake van een burgeroorlog in Libië. Verder is sprake van een onduidelijke situatie in het oosten van de Oekraïne. Onderzoekers binnen het Center for Global Affairs vinden dat Europa de eigen veiligheidsstrategie moet herzien. In een wereld van schaarse grondstoffen, ‘global warming’ en de vorming van nieuwe allianties, is sprake van een meer diffuse verdeling van macht. Voor Europa is het daarom belangrijk om in het buitenlandbeleid meer als eenheid op te treden. Verder zal de ‘soft power’ van de EU via onder meer handelsbetrekkingen moeten worden aangevuld met ‘hard power’, zodat ook Europa, indien dat nodig is, militair kan optreden.

Experts

Wetenschappers in dit multidisciplinaire onderzoeksgebied

  • Stefaan Van den Bogaert
  • Tom Ottervanger
  • Christa Tobler
  • Luuk van Middelaar
  • Jorrit Rijpma
  • Marco Bronckers
  • Rick Lawson
  • Willemien den Ouden
  • Wim Voermans
  • Peter Rodrigues
  • Freya Baetens
  • Moritz Jesse
  • Armin Cuyvers
  • Nelleke Koffeman
  • Vestert Borger
  • Bernard Steunenberg
  • Madeleine Hosli
  • Dimiter Toshkov
  • Caspar Van den Berg
  • Anchrit Wille
  • Antoaneta Dimitrova
  • Brendan Carroll
  • Rik de De Ruiter
  • Edwin Bakker
  • Elitsa Kortenska
  • Hans Vollaard
  • Irial Glynn
  • Jan Rood
  • Jan Oster
  • Anne-Isabel Richard

Stefaan Van den BogaertHoogleraar Europees Recht en directeur Europa Instituut

Topics: Institutionele aspecten van de EU, de interne markt, het mededingingsrecht, sport

+31 (0)71 527 7373

Tom OttervangerHoogleraar Europees Recht en Nederlands Mededingingsrecht

Topics: Mededingingsrecht, staatssteun, europees recht, East African Community Law

+31 (0)71 527 6075

Christa ToblerHoogleraar Europees Recht

Topics: Interne markt, rechtsgelijkheid en discriminatie in het economisch en sociaal recht en het EU-associatierecht, juridische verhouding tussen de Europese Unie en Zwitserland

+31 (0)71 527 7738

Luuk van MiddelaarHoogleraar Grondslagen en praktijk van de Europese Unie en haar instellingen

Topics: Europees constitutioneel recht, Politieke ontwikkeling EU, Democratische legitimiteit EU

+31 (0)71 527 5255

Jorrit Rijpma Universitair hoofddocent

Topics: Europees institutioneel recht, Europees asiel- en migratierecht, Europees strafrecht, unieburgerschap

+31 (0)71 527 7761

Marco BronckersHoogleraar WTO- en EU-recht

Topics: Europees recht, internationaal handelsrecht en mededingingsrecht

+31 (0)71 527 8837

Rick LawsonDecaan en hoogleraar Europees recht

Topics: Europees recht, mensenrechten

+31 (0)71 527 7741

Willemien den OudenHoogleraar Staats- en bestuursrecht

Topics: (Europees) bestuursrecht, onderwijsbekostiging, staatssteunrecht, subsidierecht

+31 (0)71 527 7726

Wim VoermansWetenschappelijk directeur, Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht

Topics: Kwaliteit van EU-wetgeving, administratieve lasten, Europees parlement, openbaarheid en transparantie, de relaties tussen de wetgevende instellingen, omzetting en uitvoering van EG-wetgeving

+31 (0)71 527 7718

Peter RodriguesHoogleraar Immigratierecht

Topics: Migratie, staatloosheid, discriminatie op grond van ras en nationaliteit, gelijke behandeling en collectieve acties van belangenorganisaties

+31 (0)71 527 8822

Freya BaetensUniversitair hoofddocent

Topics: Verdragsinterpretatie, internationale handels- en investeringsgeschillen, discriminatie en gelijkheid, duurzame ontwikkeling, aansprakelijkheid van staten en internationale organisaties

+31 (0)70 800 9384

Moritz Jesse Universitair hoofddocent

Topics: interne markt, het vrije verkeer van personen, Europees Burgerschap en Europees migratierecht

+31 (0)71 527 7232

Armin CuyversUniversitair docent

Topics: Europees constitutioneel recht, soevereiniteit, (con)federalisme en de eurocrisis

+31 (0)71 527 5409

Nelleke KoffemanUniversitair docent

Topics: Fundamentele rechten, Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, Europees familierecht, non-discriminatierecht, voortplantingsvraagstukken

+31 (0)71 527 7751

Vestert Borger Promovendus

Topics: Materieel en institutioneel recht van de Economische en Monetaire Unie, euro crisis, financiële steunoperaties, economisch beleid, monetair beleid

+31 (0)71 527 7715

Bernard SteunenbergHoogleraar Bestuurskunde

Topics: Europees beleid, Europees bestuur, Europese politiek, nationale parlementen, omzetting en handhaving van Europees beleid

+31 (0)70 800 9554

Madeleine HosliHoogleraar Internationale Betrekkingen

Topics: EU instituties, EU economisch en monetair beleid, de EU en de VN

+31 (0)70 800 9581

Dimiter ToshkovUniversitair hoofddocent

Topics: EU politiek, besuitvorming, beleid implementatie, asielbeleid, publieke opinie

+31 (0)70 800 9391

Caspar Van den Berg Universitair hoofddocent

Topics: Europeanisering van binnenlands bestuur, multi-level governance, ambtenaren in Europa

+31 (0)70 800 9422

Anchrit WilleUniversitair hoofddocent

Topics: Burger politiek, democratisch bestuur, politiek ambtelijke verhoudingen, beleidsverantwoording en evaluatie

+31 (0)70 800 9491

Antoaneta Dimitrova Universitair hoofddocent

Topics: Beslissingen en implementatie binnen de EU, uitbreiding van de EU, implementatie van EU regels in nationaal bestuur, beleid cultureel erfgoed in de EU, European neigbourhood policy, Oekraïne, associatieverdragen

+31 (0)70 800 9415

Brendan CarrollUniversitair docent

Topics: EU bestuur, milieu politiek en beleid, lobbyen

+31 (0)70 800 9389

Rik de De RuiterUniversitair docent

Topics: Europese integratie, Europees parlement, nationale parlementen

+31 (0)70 800 941

Edwin BakkerHoogleraar Terrorisme en contraterrorisme

Topics: Radicalisering, jihadistisch terrorisme, angst voor terrorisme, terrorismebestrijding

+31 (0)70 800 9506

Elitsa KortenskaPromovendus

Topics: Europese integratie, Oost-Europa EU uitbreiding, reactive van burgers op EU instituten en beleid, EU immigratiepatronen

+31 (0)70 800 9309

Hans VollaardUniversitair docent Politieke Wetenschap

Topics: Euroscepsis van Nederlandse politieke partijen, Europese desintegratie, Europese regulering van grensoverschrijdende zorg

+31 (0)71 527 4673

Irial GlynnUniversitair docent

Topics: Migratiegeschiedenis, bootvluchtelingen, asielbeleid, migratie en herinnering

+31 (0)71 527 1349

Jan RoodBijzonder Hoogleraar Europese Integratie

Topics: Europese integratie, rol van de EU binnen het systeem van mondiaal bestuur, Nederlands buitenland- en EU beleid, Europees buurlandschapbeleid

+31 (0)71 527 2698

Jan OsterUniversitair docent

Topics: Wetgeving rondom informatie en communicatie, EU-wetgeving, wetgeving rondom onrechtmatige daden

+31 (0)71 527 7951

Anne-Isabel RichardUniversitair docent

Topics: Europese geschiedenis en wereldgeschiedenis vanaf de 19e eeuw, kolonialisme, Eurafrika, burgermaatschappij en mondiaal bestuur

+31 (0)71 527 1399

Onderwijs

Meerdere opleidingen gericht op Europa

Studenten die geïnteresseerd zijn in Europa en de Europese Unie , worden aan de Universiteit Leiden op hun wenken bediend. Natuurlijk wordt er in de reguliere werkgroepen en hoorcolleges in de bachelor opleiding aangesloten op de laatste Europese ontwikkelingen, daarnaast is er aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid een volledig op Europa gerichte masteropleiding European law en zelfs een Advanced master opleiding European and International Business law. Binnen de opleiding Bestuurskunde wordt in verschillende vakken aandacht geschonken aan de rol van de EU, waarbij binnen de master opleiding een apart track bestaat over European and International Governance. Stefaan Van den Bogaert verzorgde de wereldwijd gevolgde MOOC The Law of the European Union: An introduction op het Coursera platform. Tevens worden regelmatig actualiteitenseminars georganiseerd, en is er de jaarlijkse Europa lezing van het Europa Instituut In november 2015 werd de Europa lezing verzorgd  door de  Oekraïense president Porosjenko. In de lezing ging hij uitgebreid in op het referendum over het associatieverdrag van de Unie en de lidstaten met zijn land. Binnen de Faculteit Geesteswetenschappen bestaat de MA opleiding European Union Studies waar wetenschappelijk onderwijs gecombineerd wordt met colleges door praktijkdocenten.

Hoogleraar Bestuurskunde Bernard Steunenberg in gesprek met studenten. Hoogleraar Bestuurskunde Bernard Steunenberg in gesprek met studenten.

Outreach & Nieuws

Wetenschap middenin de maatschappij

Ons onderzoek reikt verder dan de wetenschappelijke wereld alleen. Onze experts zijn regelmatig te gast bij binnenlandse congressen en discussiebijeenkomsten die toegankelijk zijn voor het brede publiek. Daarnaast geven ze geregeld commentaar in de media en delen hun kennis online.

Nieuws

Agenda